Σε έναν κόσμο όπου οι πόλεμοι, οι διώξεις και οι ανθρωπιστικές κρίσεις εξακολουθούν να αναγκάζουν εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείπουν τα σπίτια τους, η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων έχει καθιερωθεί για να υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα στην αναζήτηση ασφάλειας δεν αποτελεί προνόμιο, αλλά θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Με κεντρικό μήνυμα «Μέχρι κάθε άνθρωπος να είναι ασφαλής», η Ύπατη Αρμοστεία απευθύνει φέτος κάλεσμα στις νεότερες γενιές να υπερασπιστούν το δικαίωμα στο άσυλο.
Δεν πρόκειται απλώς για μια δήλωση αλληλεγγύης, αλλά για ένα κάλεσμα σε δράση. Για 42 εκατομμύρια πρόσφυγες σε όλο τον κόσμο σήμερα, αυτό το δικαίωμα αποτελεί σανίδα σωτηρίας. Είναι η διαφορά ανάμεσα στον φόβο και την προστασία, ανάμεσα στην απόγνωση και την ελπίδα, ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο».
Ξεπέρασαν τα 120 εκατομμύρια οι εκτοπισμένοι!
Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες παρουσίασε, μία ημέρα πριν από τον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Προσφύγων, την ετήσια έκθεσή της για το ζήτημα του αναγκαστικού εκτοπισμού. Σύμφωνα με αυτήν, 123,2 εκατομμύρια άνθρωποι είχαν εκτοπιστεί βίαια σε ολόκληρο τον κόσμο έως το τέλος του 2024, εξαιτίας διώξεων, πολέμων, βίας, παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή γεγονότων που διατάραξαν σοβαρά τη δημόσια τάξη.
Από αυτούς, 42,7 εκατομμύρια ήταν πρόσφυγες, ενώ οι άνθρωποι που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους αλλά παρέμειναν εντός της χώρας τους ανήλθαν σε 73,5 εκατομμύρια, αριθμός-ρεκόρ. Σε σύγκριση με το τέλος του 2023, ο συνολικός αριθμός των βίαια εκτοπισμένων αυξήθηκε κατά 7 εκατομμύρια ανθρώπους (6%).
Οι αιτούντες άσυλο, που περίμεναν ακόμη απόφαση για την αίτησή τους έως τις 31 Δεκεμβρίου 2024, ανήλθαν στα 8,4 εκατομμύρια, σημειώνοντας αύξηση 22% σε σχέση με το προηγούμενο έτος και καταγράφοντας τον υψηλότερο αριθμό που έχει καταγραφεί ποτέ.
Είναι σαφές ότι έχουμε να κάνουμε με μια κρίσιμη καμπή του προσφυγικού ζητήματος. Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, τονίζει την ανάγκη μιας πιο συνεκτικής προσέγγισης ώστε να μην επιβαρύνονται μόνο συγκεκριμένες χώρες από τις συνεχείς εισροές ανθρώπων και τα προβλήματα της διαχείρισής τους. Το 85% των προσφύγων βρίσκονται σε αναπτυσσόμενες χώρες και όχι χώρες του δυτικού κόσμου, ενώ το 80% των προσφύγων παραμένουν σε χώρες που βρίσκονται δίπλα στη δική τους. Επίσης, δύο τρίτα όσων αναγκάστηκαν να τραπούν σε φυγή είναι εσωτερικά εκτοπισμένοι που δεν έφυγαν από τη χώρα τους.
Από τα εκατομμύρια πρόσφυγες, περισσότεροι από το 20% είναι Παλαιστίνιοι και το υπόλοιπο 60% για το οποίο φέρει ευθύνη η Ύπατη Αρμοστεία προέρχονται από τη Συρία, το Αφγανιστάν, το Νότιο Σουδάν, τη Μυανμάρ και τη Σομαλία. Επιπλέον, η συντριπτική πλειοψηφία των προσφύγων διαμένει σε αστικά κέντρα και είναι νεαρής ηλικίας, με το 53% να είναι ανήλικοι. Η Τουρκία παραμένει η πρώτη χώρα στον κόσμο σε υποδοχή προσφύγων σε απόλυτους αριθμούς (3,5 εκατομμύρια), ενώ ο Λίβανος φιλοξενεί τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων σε σχέση με τον εθνικό του πληθυσμό. Συνολικά, το 63% του συνόλου των προσφύγων που εμπίπτουν στην εντολή της Υ.Α. βρίσκονται σε μόλις 10 χώρες του κόσμου.
Η «Συνθήκη για το καθεστώς των προσφύγων»
Ο πρώτος εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας Προσφύγων έγινε το 2001, με αφορμή τα 50 χρόνια από την υπογραφή της «Συνθήκης για το καθεστώς των προσφύγων».
Η Συνθήκη αυτή υπεγράφη μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και είναι επίσης γνωστή ως «Σύμβαση του 1951 για τους Πρόσφυγες». Πρόκειται για μια πολυμερή συνθήκη, που υπεγράφη από τα Ηνωμένα Έθνη, και ορίζει ποιοι άνθρωποι θεωρούνται πρόσφυγες, ενώ παράλληλα καθορίζει τα δικαιώματα των ατόμων στα οποία χορηγείται άσυλο, αλλά και τις αρμοδιότητες των εθνών που το χορηγούν. Η Σύμβαση βασίζεται στο άρθρο 14 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του 1948, η οποία αναγνωρίζει το δικαίωμα των πολιτών κάθε χώρας να ζητήσουν άσυλο σε άλλες χώρες. Σήμερα το διεθνές δίκαιο ορίζει ότι πρόσφυγες είναι οι άνθρωποι που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να επιστρέψουν στις χώρες τους, εξαιτίας του φόβου μιας πιθανής δίωξης, βασισμένης στη φυλή, το θρήσκευμα, τις πολιτικές πεποιθήσεις, την εθνικότητα, τη συμμετοχή σε μία ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα, ακόμη και τη σεξουαλική προτίμηση.
Δυστυχώς όπως αποδεικνύεται σήμερα, τα παραπάνω είναι απλές καταγραφές στα χαρτιά. Στην πράξη όλα τα δικαιώματα παραβιάζονται καθημερινά και μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις αυτό συμβαίνει και επίσημα από κυβερνήσεις κρατών με την ανοχή της διεθνούς κοινότητας. Εν έτει 2026 ο πόλεμος, η βία, η οικονομική ανισότητα και οι διώξεις σε παγκόσμιο επίπεδο αναγκάζουν περισσότερους ανθρώπους από ποτέ να εγκαταλείψουν τις εστίες και τη χώρα τους.
Μπορεί λοιπόν στις 20 Ιουνίου, να γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, για τους πρόσφυγες του κόσμου, αλλά οι μέρες γιορτής φαίνεται πως βρίσκονται ακόμα μακριά.
Η άνοδος των εθνικισμών, του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας, και η κατάσταση στις χώρες που τους υποδέχονται σε συνδυασμό με τις ανερμάτιστες και άκρως τοξικές πολιτικές διαχείρισης αναπαράγουν τον φαύλο κύκλο της προσφυγικής τραγωδίας. Από την εγκληματική μεταχείρισή τους στις διάφορες χώρες και στα κέντρα κράτησης μέχρι τους φράκτες των χωρών της Ευρώπης που διαρκώς πληθαίνουν –οι πρόσφυγες εξακολουθούν να υποφέρουν και να χάνουν τις ζωές τους σε θάλασσα και στεριά στην πορεία τους για προστασία στη Δύση. Η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων θυμίζει… υπάρχει όμως ελπίδα;